Zelfsabotage: waarom je blijft doen wat je niet wilt

Ken je dat gevoel dat je aan het einde van een lange werkdag je laptop dichtklapt en beseft dat je opnieuw veel langer hebt gewerkt dan je van plan was? Je had jezelf die ochtend nog voorgenomen om op tijd te stoppen, ruimte voor jezelf te maken en aandacht te besteden aan de dingen die je belangrijk vindt. En toch is het anders gelopen, omdat een klant iets nodig had, iemand tussendoor kwam met een vraag of je ergens dacht: dat doe ik wel even.

Misschien herken je dat je precies weet wat je anders zou willen doen, terwijl je jezelf iedere keer opnieuw hetzelfde ziet doen. Je wilt eerder je grenzen aangeven, meer rust ervaren of tijd vrijmaken voor wat werkelijk belangrijk is, en toch val je terug in gedrag waarvan je de gevolgen allang kent. En daar begint een interessante vraag, want wat gebeurt er eigenlijk op het moment dat je opnieuw een keuze maakt die je jezelf had voorgenomen anders te doen?

Wat is zelfsabotage eigenlijk?

Zelfsabotage is gedrag waarmee je onbedoeld in de weg staat wat je zelf graag wilt bereiken. Vaak gebeurt dat automatisch, vanuit oude overtuigingen, behoeften of patronen die ooit nuttig waren en die je keuzes vandaag nog steeds sturen, ook wanneer je allang weet dat je het anders wilt doen.

Wanneer ik kijk naar de ondernemers en professionals die ik de afgelopen twintig jaar heb begeleid, zie ik regelmatig mensen die ontzettend veel verantwoordelijkheid nemen, hoge eisen aan zichzelf stellen en gewend zijn om door te gaan wanneer anderen allang zouden stoppen. Ze bouwen bedrijven op, zorgen voor hun medewerkers en zijn vaak degene op wie iedereen kan rekenen.

Dat gedrag heeft hen vaak succesvol gemaakt, want door hard te werken, afspraken na te komen en oplossingen te zoeken, hebben ze resultaten bereikt waar ze trots op mogen zijn. Ondertussen kan er langzaam iets veranderen, waardoor dezelfde manier van werken steeds meer energie begint te kosten en hun gezondheid, relaties of persoonlijke wensen steeds vaker moeten wachten. Dat is een vorm van zelfsabotage die ik regelmatig tegenkom, waarbij mensen blijven vertrouwen op gedrag dat hen eerder succes heeft gebracht, terwijl datzelfde gedrag hen inmiddels belemmert.

Wanneer is het meer dan een gebrek aan discipline?

Voor mij zit het verschil vooral in wat er onder het gedrag gebeurt. Bij een gebrek aan discipline weet je wat je wilt bereiken en wat je daarvoor moet doen, terwijl het je soms even niet lukt om jezelf in beweging te krijgen of consequent vol te houden.

Bij terugkerend zelfondermijnend gedrag kan er iets op een dieper niveau spelen. Je neemt jezelf voor om eerder je grenzen aan te geven en merkt een paar weken later dat je opnieuw ja zegt terwijl je nee voelt, blijft doorgaan terwijl je lichaam om rust vraagt of belangrijke beslissingen blijft uitstellen.

Wanneer bepaald gedrag zich steeds opnieuw herhaalt, vind ik het de moeite waard om te onderzoeken wat eraan voorafgaat. Misschien speelt er een oude overtuiging, behoefte aan erkenning, angst om te falen of een vertrouwde manier om met spanning om te gaan. En zolang je dat patroon zelf nog niet herkent, kun je jezelf blijven voornemen om het morgen anders te doen, terwijl je de volgende keer opnieuw in dezelfde situatie terechtkomt.

Het oude script onder je gedrag

Stel je voor dat je jezelf ooit hebt aangeleerd dat je altijd sterk moet zijn, dat je pas iets waard bent wanneer je presteert of dat je anderen tevreden moet houden om waardering te krijgen. Zulke overtuigingen kunnen zo vertrouwd worden dat je nauwelijks merkt hoeveel invloed ze hebben op jouw dagelijkse keuzes.

Je neemt een extra opdracht aan, werkt langer door of zegt opnieuw ja terwijl je eigenlijk geen ruimte hebt, waardoor je langzaam verder verwijderd kunt raken van wat je belangrijk vindt. Dat oude script kan je jarenlang hebben geholpen en tegelijkertijd kun je ontdekken dat je nog steeds handelt vanuit verwachtingen die nauwelijks meer aansluiten bij wie je vandaag bent. En vaak merk je dat als eerste aan iets heel anders.

De 5 signalen van zelfsabotage

Wanneer ik met drukke ondernemers en professionals werk, zie ik dat oververmoeidheid vaak als eerste zichtbaar wordt. Mensen vertellen dat ze moe wakker worden, voortdurend bezig zijn en zelfs tijdens hun vrije tijd moeilijk kunnen ontspannen.

Binnen mijn High Performance Recode werk ik met de 5 O's: Oververmoeid, Overweldigd, Ontmoedigd, Onrustig en Ongeconcentreerd. Het zijn signalen die helpen herkennen waar iemand tegenaan loopt en die tegelijkertijd aanwezig kunnen zijn.

Wat mij opvalt, is dat iemand soms ontzettend veel doet en ondertussen steeds minder helder heeft waarvoor hij het allemaal doet. Zijn agenda staat vol, zijn bedrijf vraagt aandacht en iedereen rekent op hem, terwijl hij zichzelf steeds minder afvraagt of zijn richting nog past bij het leven dat hij werkelijk wil leiden. En die vraag brengt ons bij iets wat voor mij aan de basis ligt van High Performance.

Waarom betekenis en alignment zo belangrijk zijn

Stel je eens voor dat je iedere ochtend wakker wordt en helder hebt wie je bent, waarvoor je staat, wat je belangrijk vindt en welke richting je op wilt. Je kent je overtuigingen, normen en waarden, capaciteiten en de omgeving waarin jij het beste tot je recht komt, waardoor je gemakkelijker herkent welke keuzes bij jou passen.

Daarom is Betekenis voor mij de belangrijkste van de 5 B's binnen mijn High Performance Recode, waarin ook Begrenzen, Balans, Bewustzijn en Beheersing een belangrijke rol spelen. Wanneer je helder hebt wie je bent en waarvoor je leeft, wordt het gemakkelijker om grenzen aan te geven en gedrag te ontwikkelen dat aansluit bij jouw richting.

Dat is waar mijn Alignment 2.0-framework om draait, want wanneer jouw identiteit, overtuigingen, waarden, capaciteiten, omgeving en gedrag steeds beter op elkaar aansluiten, kun je bewuster kiezen hoe je jouw leven wilt vormgeven. En soms ontdek je aan iets heel kleins hoe ver je van jezelf bent afgeraakt.

Sta je op jouw berg of op die van iemand anders?

Stel je voor dat een goede vriend je vraagt om mee te gaan naar een horrorfilm, terwijl je helemaal niet van horrorfilms houdt. Je weet dat je er nauwelijks plezier aan beleeft en toch zeg je ja, omdat je de ander een plezier wilt doen of gewend bent je aan te passen. Op zichzelf lijkt dat onbelangrijk, terwijl je jezelf kunt afvragen hoe vaak je zulke keuzes maakt en hoeveel invloed dat uiteindelijk heeft op jouw leven.

Stel je vervolgens eens voor dat je precies hetzelfde doet wanneer je een bedrijf opbouwt of een carrière nastreeft. Je werkt jarenlang ontzettend hard, bouwt een succesvolle onderneming op en bereikt uiteindelijk de top van de berg die je hebt beklommen. Iedereen feliciteert je, mensen kijken tegen je op en misschien heb je zelfs een miljoenenbedrijf opgebouwd.

En terwijl je daar boven op die berg staat, komt er ineens een gedachte bij je op die je misschien jarenlang hebt weggeduwd: is dit eigenlijk wel mijn berg? Misschien kijk je naar links en rechts en ontdek je dat de berg die jij werkelijk had willen beklimmen ergens anders ligt, waardoor je beseft hoeveel keuzes zijn beïnvloed door verwachtingen, overtuigingen en een beeld van succes dat je ooit hebt overgenomen.

Voor mij is dat een van de grootste vormen van zelfsabotage, wanneer je jarenlang ontzettend veel bereikt en uiteindelijk ontdekt dat je vooral hebt gewerkt aan een leven dat nauwelijks aansluit bij wie jij werkelijk bent. En je kunt op ieder moment opnieuw kiezen welke berg je wilt beklimmen, ook wanneer dat betekent dat je eerst moet afdalen en samen met mensen die bij jouw richting passen aan een andere beklimming begint. Alleen hoe ontdek je eigenlijk of je op jouw eigen berg staat?

Zelfsabotage doorbreken begint met anders kijken

Wanneer je zelfsabotage wilt doorbreken en oude patronen wilt veranderen, begint het met onderzoeken wat je steeds opnieuw doet, wanneer dat gebeurt en wat eraan voorafgaat. Misschien zeg je automatisch ja wanneer iemand hulp vraagt, werk je harder zodra je aan jezelf twijfelt of stel je beslissingen uit wanneer je bang bent om een verkeerde keuze te maken.

Binnen mijn manier van werken gebruik ik daarvoor de vier A's: Anders kijken, Anders kiezen, Anders doen en Anders leven, waarbij iedere stap voortbouwt op wat je eerder hebt ontdekt. Stel je voor dat je gewend bent om op iedere vraag van een klant direct ja te zeggen, terwijl je agenda vol zit. Wanneer je herkent dat je automatisch verantwoordelijkheid naar je toe trekt, kun je jezelf bij de volgende vraag eerst ruimte geven om te kijken wat er werkelijk van je wordt gevraagd.

Vervolgens kun je bewust kiezen of die opdracht past bij jouw prioriteiten, je agenda controleren voordat je toezegt en daadwerkelijk oefenen met het aangeven van grenzen, waardoor je ervaart wat er verandert wanneer je andere keuzes maakt. Want uiteindelijk geldt voor mij: herkennen verandert niets, doen verandert iets. En toch begint dat doen met iets wat veel mensen jarenlang over het hoofd zien.

Wat als je je eigen patroon niet kunt zien?

Misschien heb je tijdens het lezen momenten herkend waarop je jezelf voorbijloopt, automatisch ja zegt of achteraf beseft dat je iets hebt gedaan wat eigenlijk niet bij je past. En misschien doe je sommige dingen al jarenlang, waardoor je jezelf nauwelijks nog afvraagt waarom je zo reageert. Dat is waarom ik zeg: You can't change what you can't see.

Tijdens een Ego-Reading stel ik je zes vragen waarop je spontaan antwoord geeft, waarna we samen onderzoeken wat er in jouw eigen woorden zichtbaar wordt. Soms ontdek je verbanden tussen wat je zegt, hoe je naar situaties kijkt en reacties die je jarenlang als vanzelfsprekend hebt beschouwd.

Wanneer je iets begint te herkennen wat je eerder nooit hebt gezien, ontstaat er ruimte om jezelf een andere vraag te stellen, bewust te kiezen en vervolgens nieuw gedrag te oefenen. Misschien ontdek je waarom je steeds opnieuw ja zegt, jezelf voorbijloopt of zoveel energie besteedt aan een richting die nauwelijks bij je past. En misschien wordt juist daar zichtbaar welke berg jij werkelijk wilt beklimmen.

Wanneer je nieuwsgierig bent naar wat jouw eigen antwoorden kunnen laten zien, nodig ik je uit om kennis te maken met Ego-Reading, zodat je zelf kunt ervaren wat er gebeurt wanneer je met andere ogen naar jouw gedrag begint te kijken. Want High Performance gaat voor mij over leven vanuit wie je werkelijk bent, bewust kiezen welke richting je op wilt en iedere dag gedrag laten zien dat daarbij past.

Leef: Leid het leven dat jij wilt leven,
Geef: Inspireer anderen door je ware zelf te zijn
Geniet Volg je hart, want dat ben jij.

Praat hierover verder 

Misschien roept dit artikel iets bij je op, herken je jezelf erin of kijk jij er juist anders naar. In de Reset Your Life Community praten we verder over dit soort onderwerpen. Je kunt er je vraag stellen, je ervaring delen of gewoon meelezen met de gesprekken die ontstaan.

Ben je al lid? Log in en praat mee. Ben je nog geen lid? Meld je gratis aan bij de community. Wil je eerst ontdekken waar jij op dit moment staat? Doe dan de Life Reset Scan. En wil je onderzoeken wat voor jou een passende volgende stap is en of ik daarin iets voor je kan betekenen? Dan kun je een gesprek met mij plannen.

Je vindt deze vier mogelijkheden hiernaast in de sidebar. Klik op de optie die op dit moment het beste bij jou past.

Bronnen & onderzoek

De inzichten in dit artikel komen voort uit mijn twintig jaar ervaring als High Performance Coach en sluiten aan bij wetenschappelijk onderzoek naar automatische gedragspatronen, zelfsabotage, persoonlijke waarden en gedragsverandering.

Voor wie zich verder wil verdiepen in deze onderwerpen, zijn onderstaande wetenschappelijke publicaties interessant.

Wood, W. & Rünger, D. (2016). Psychology of Habit. Annual Review of Psychology. Onderzoek naar hoe gewoonten ontstaan en waarom mensen automatisch terugvallen in vertrouwd gedrag. 

Baumeister, R. F. & Scher, S. J. (1988). Self-Defeating Behavior Patterns Among Normal Individuals. Psychological Bulletin. Wetenschappelijke analyse van gedrag waarmee mensen onbedoeld hun eigen belangen ondermijnen.

Sheldon, K. M. & Elliot, A. J. (1999). Goal Striving, Need Satisfaction, and Longitudinal Well-Being: The Self-Concordance Model. Journal of Personality and Social Psychology. Onderzoek naar persoonlijke doelen die aansluiten bij iemands eigen waarden en interesses en de relatie met welzijn. 

Gollwitzer, P. M. & Sheeran, P. (2006). Implementation Intentions and Goal Achievement: A Meta-analysis of Effects and Processes. Advances in Experimental Social Psychology. Meta-analyse naar hoe concrete plannen helpen om voornemens daadwerkelijk om te zetten in gedrag. 

Kwasnicka, D. et al. (2016). Theoretical Explanations for Maintenance of Behaviour Change: A Systematic Review of Behaviour Theories. Health Psychology Review. Systematisch onderzoek naar factoren die bijdragen aan het volhouden van gedragsverandering. 

Mijn High Performance Recode, Alignment 2.0 en Ego-Reading zijn eigen methodieken, ontwikkeld vanuit mijn praktijkervaring en wetenschappelijk onderzoek dat als referentie in mijn (nog uit te komen) boek: De Onzichtbare Epidemie is genoemd.