Waar moet je beginnen als je weet dat er iets moet veranderen?

Soms weet je al een tijd dat er iets moet veranderen. Misschien wil je meer uit je onderneming halen, doorgroeien in je werk, beter omgaan met je energie, duidelijker je grenzen aangeven of eindelijk die stap zetten waarvan je al langer weet dat die belangrijk voor je is. Je hebt erover nagedacht, misschien heb je erover gelezen of met iemand over gesproken en als ik je zou vragen wat je anders wilt, kun je dat waarschijnlijk vrij goed vertellen. Toch kun je een paar weken of maanden later ontdekken dat je in bepaalde situaties nog steeds ongeveer hetzelfde doet.

Als ondernemer kan dat betekenen dat je werkzaamheden blijft uitvoeren waarvan je weet dat je ze eigenlijk zou moeten loslaten, omdat je ruimte nodig hebt om je bedrijf verder te ontwikkelen. Als professional kun je weten dat je meer verantwoordelijkheid of invloed wilt en tijdens een belangrijk overleg toch weer afwachten totdat iemand anders het initiatief neemt. Misschien neem je opnieuw extra werk aan terwijl je agenda al vol zit, stel je dat belangrijke gesprek nog een keer uit of blijf je jezelf voorbereiden op een stap die je eigenlijk allang wilt zetten.

Op zo'n moment vind ik de vraag wat je moet doen eigenlijk minder interessant, omdat je dat vaak al weet. Ik zou veel liever samen met je kijken naar wat er gebeurt op het moment waarop je iets anders wilt doen en toch weer terechtkomt in gedrag dat je al kent.

Gedrag veranderen begint met kijken naar wat er werkelijk gebeurt

Een gedachte waar ik in mijn werk vaak naar terugkeer is: wat je niet kunt zien, kun je ook moeilijk veranderen.

Wanneer je vooral kijkt naar het gedrag dat je wilt veranderen, lijkt de oplossing vaak redelijk eenvoudig. Als je zichtbaarder wilt worden, moet je jezelf vaker laten zien, als je beter wilt begrenzen, moet je vaker nee zeggen en als je wilt doorgroeien, moet je meer initiatief nemen. Dat kan allemaal kloppen, alleen weet je daarmee nog niet wat ervoor zorgt dat je in bepaalde situaties steeds opnieuw dezelfde keuze maakt.

Onderzoek naar gewoonten laat zien dat gedrag door herhaling verbonden kan raken aan de context waarin het vaker plaatsvindt. Een vertrouwde situatie kan daardoor een aangeleerde reactie oproepen, terwijl je jezelf bewust inmiddels iets anders hebt voorgenomen.¹ Je kunt op zondagavond dus werkelijk besluiten dat je tijdens de vergadering van maandag je mening gaat geven en vervolgens in die bekende situatie merken dat je opnieuw wacht totdat iemand anders begint.

Zo'n onderzoek vertelt nog niet waarom jij persoonlijk doet wat je doet. Het maakt wel duidelijk waarom het zinvol is om verder te kijken dan alleen je voornemen. Wat gebeurt er vlak voordat je terugvalt in het gedrag dat je wilt veranderen, in welke situaties gebeurt dat vaker en welke keuze maak je daar bijna vanzelfsprekend? Wanneer je daarnaar gaat kijken, kun je patronen gaan herkennen die je eerder misschien vooral als losse gebeurtenissen zag.

Weten wat je moet doen betekent nog niet dat je het ook doet

Dat doet me denken aan Marcel van Lent, een schoenmaker die ik heb begeleid en die een grote ambitie had binnen zijn vak. Hij wilde deelnemen aan shoe repair-wedstrijden en zich uiteindelijk op nationaal, Europees en wereldniveau kunnen meten met de besten.

Tijdens onze gesprekken zei hij iets wat me altijd is bijgebleven: “Ik weet wat ik moet doen, ik weet wat ik wil, maar ik doe het niet en ik weet niet waarom.”

Vice-Wereldkampioen Shoe-Repair 2025 na deelname aan de 12-Weekse Doorbraak Challenge Programma en Vice-Europeeskampioen dat was na en tijdens Private Coaching Traject.

Zijn ambitie was duidelijk, en wanneer je je uiteindelijk tussen de besten van de wereld wilt bewegen, zul je jezelf ook in die wereld moeten begeven. Je ontmoet mensen, legt contacten, stelt vragen, laat jezelf zien en stapt omgevingen binnen waarin nieuwe mogelijkheden kunnen ontstaan.

Tijdens onze coaching werkte ik daarom met Marcel met een techniek die ik de Three Magic Words, de drie magische woorden, noem. Eén van de woorden die voor hem belangrijk werd, was openheid. Die drie woorden gebruik ik om vorm te geven aan de identiteit van waaruit iemand wil leven en handelen. Hoe je tot die woorden komt en hoe je ermee werkt, laat ik hier bewust buiten, omdat juist dat proces onderdeel is van de methode.

Wat voor dit artikel belangrijk is, is de verbinding met zijn ambitie. Wanneer je weet waar je naartoe wilt, wordt het interessant om te onderzoeken wie je wilt zijn terwijl je daar naartoe beweegt, omdat je jezelf uiteindelijk meeneemt naar ieder doel dat je kiest. Daar raakt gedragsverandering ook aan wat ik binnen High Performance alignment noem: de afstemming tussen waar je naartoe wilt, wie je wilt zijn en hoe dat zichtbaar wordt in je keuzes en gedrag.

Ook vanuit gedragswetenschappelijk perspectief bestaat gedrag uit meer dan alleen een bewust voornemen. In het COM-B-model beschrijven Susan Michie, Maartje van Stralen en Robert West gedrag vanuit de wisselwerking tussen capaciteit, gelegenheid en motivatie, waarbij onder motivatie zowel bewuste als automatische processen vallen.² Dat model is iets anders dan mijn werk met identiteit en alignment en ik wil die twee daarom niet door elkaar halen. Het ondersteunt wel het bredere inzicht dat weten wat je wilt nog niet automatisch betekent dat je op het beslissende moment ook zo handelt.

Soms is het potentieel er al

Dat zag ik op een andere manier bij Birgitta Boon. Zij werkte als verandercoach en begeleidde een transitie binnen een zorgorganisatie toen zij bij mij kwam voor High Performance Reset Coaching. Ze wilde tijdens die opdracht dichter bij zichzelf blijven en we hebben onder andere gewerkt met haar kernwaarden en de manier waarop zij die binnen haar werk kon inzetten.

Wat ik bij Birgitta zag, was dat de capaciteit voor een volgende stap al aanwezig was. Ze had ervaring, kon verantwoordelijkheid dragen en had het potentieel al in zich. Tijdens de coaching kwam daar steeds meer van naar buiten en dat werd ook zichtbaar voor de mensen om haar heen.

Binnen vier coachingssessies ontstond er een mogelijkheid om locatiemanager te worden binnen de zorginstelling. Birgitta solliciteerde en beschreef later zelf wat er in die periode voor haar veranderde: “Opeens zagen anderen mijn talenten. En bovenal ik zag en voelde het zelf ook.” Ze kreeg de functie en werd locatiemanager.

Ik vind haar verhaal interessant omdat je hier ziet dat persoonlijke ontwikkeling ook kan betekenen dat er meer zichtbaar wordt van iets wat al aanwezig is. Toen de mogelijkheid ontstond, moest Birgitta vervolgens zelf besluiten om erop te reageren, te solliciteren en tijdens het gesprek te laten zien dat zij die verantwoordelijkheid kon dragen. Daar komt voor mij actie-eigenaarschap bij kijken, omdat ontwikkeling uiteindelijk ergens zichtbaar wordt in wat je daadwerkelijk kiest en doet.

Eerst het patroon herkennen, daarna kun je anders kiezen

Wanneer je dit terugbrengt naar je eigen situatie, kan jouw patroon natuurlijk ergens heel anders liggen. Misschien wil je als professional doorgroeien en merk je dat je tijdens belangrijke momenten minder duidelijk spreekt dan je eigenlijk zou willen. Misschien wil je als ondernemer meer tijd besteden aan de ontwikkeling van je bedrijf en raakt je agenda iedere week opnieuw gevuld met werkzaamheden waarin je jezelf allang hebt bewezen. Misschien wil je steviger leidinggeven en stel je juist het gesprek uit waarin duidelijkheid nodig is.

In mijn boek De Onzichtbare Epidemie beschrijf ik vanuit mijn eigen gedachtegoed hoe een oud script invloed kan blijven houden op de manier waarop iemand kijkt, kiest en handelt, terwijl zijn leven en ambities inmiddels verder zijn gegaan. Dat betekent niet dat ieder terugkerend gedrag uit zo'n oud script voortkomt. Het is wel een van de redenen waarom ik geïnteresseerd ben in wat er rondom gedrag gebeurt voordat we proberen het te veranderen.

Stel dat je tijdens een vergadering opnieuw merkt dat je wilt wachten totdat iemand anders het woord neemt, terwijl je jezelf had voorgenomen initiatief te tonen. Wanneer je dat begint te herkennen terwijl het gebeurt, ontstaat er een moment waarop je kunt kijken naar wat je normaal bijna vanzelf doet en jezelf kunt afvragen welke keuze past bij de richting waarin je werkelijk wilt bewegen.

Dat is wat ik bedoel met Anders Kijken → Anders Kiezen → Anders Leven. Je leert eerst zien wat er werkelijk gebeurt en welke patronen daarin terugkomen. Vanuit dat bewustzijn kun je andere keuzes maken en wanneer je die keuzes vervolgens steeds vaker in je dagelijks leven vormgeeft, kan ook je gedrag veranderen.

Als je dus weet dat er iets moet veranderen, zou ik je niet meteen vragen om morgen je hele leven anders in te richten. Kijk de komende dagen eerst eens naar de momenten waarop juist het gedrag verschijnt dat je wilt veranderen. Wat gebeurt er vlak daarvoor, in welke situaties gebeurt het vaker en wat doe je vervolgens bijna vanzelfsprekend?

Je hoeft daar niet onmiddellijk een verklaring voor te hebben. Misschien zie je eerst alleen dat bepaalde situaties steeds terugkomen of dat er verschil zit tussen waar je naartoe wilt en hoe je op zo'n moment handelt. Dat is al waardevolle informatie, omdat je iets begint te zien wat daarvoor grotendeels vanzelf gebeurde.

En precies daar kan gedrag veranderen beginnen: eerst zien wat er werkelijk gebeurt, zodat je kunt ontdekken waar je iets anders te kiezen hebt.

Een volgende stap als je dit bij jezelf wilt onderzoeken

Misschien herken je het gedrag dat steeds terugkomt inmiddels heel duidelijk en merk je dat je nog niet precies ziet wat eronder of eromheen gebeurt. Dan kun je dat verder onderzoeken met Coach Gilbert AI. Gebruik jouw eigen situatie als vertrekpunt en kijk welke vragen je helpen om scherper te zien waar jij op dit moment steeds in terechtkomt. Je hoeft vooraf nog niet te weten wat de oplossing is; het begint ermee dat je beter leert zien wat er gebeurt, zodat je daarna bewuster kunt bepalen wat voor jou een passende volgende stap is.

Bronnen & onderzoek

1. Wood, W. & Neal, D.T. A New Look at Habits and the Habit-Goal Interface. Psychological Review, 114(4), 843–863, 2007. DOI 10.1037/0033-295X.114.4.843. PubMed

2. Michie, S., van Stralen, M.M. & West, R. The Behaviour Change Wheel: A New Method for Characterising and Designing Behaviour Change Interventions. Implementation Science, 6, 42, 2011. DOI 10.1186/1748-5908-6-42. Oorspronkelijke open-accesspublicatie